Friday, April 3, 2026

गजेंद्र मोक्ष स्तुति - श्रीमद्भागवतम् (स्कंध 8, अध्याय 3, श्लोक 2-29) - Gajendra Moksha Stuti

गजेंद्र मोक्ष स्तुति

गजेंद्र मोक्ष स्तुति

श्रीमद्भागवतम् (8.3.2 - 8.3.29)

श्लोक मूल संस्कृत (Sanskrit Verse) सार (Essence) भगवान के संबोधन (Names)
8.3.2 ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् ।
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥
समस्त जड़ तथा चेतना के स्रोत भगवते, पुरुषाया, आदिबीजाय, परेशाय
8.3.3 यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।
योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥
उन्हीं का विस्तार, वही आधार स्वयम्भुवम्, परस्मात्-परम्
8.3.4 यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं
क्वचिद्विभातं क्वच तत्तिरोहितम् ।
अविद्धद‍ृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते
स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥
उन्ही से सृष्टि उन्ही में विलय साक्षी, अज, आत्ममूलो, परात्पर:
8.3.5 कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो
लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।
तमस्तदासीद्गहनं गभीरं
यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥
समय के साथ सब विनाश, पर भगवान अपनी महिमा में स्थित रहते है विभुः
8.3.6 न यस्य देवा ऋषयः पदं विदु
र्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो
दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥
सामान्य बुद्धि से नहीं समझा जा सकता दुरत्ययानुक्रमणः
8.3.7 दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं
विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः ।
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने
भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥
उनके मंगलमय चरण सबकी काम्य भूतात्मभूताः , सुहृदःिः
8.3.8 न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा
न नामरूपे गुणदोष एव वा ।
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः
स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥
भौतिक जन्म-कर्म, नाम, रूप, लीलाओं से परे
8.3.9 तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥
असंख्य रूप, निराकार भी परेशाय, ब्रह्मणे, अनन्तशक्तये, अरूपाय, उरुरूपाय, आश्चर्यकर्मणे
8.3.10 नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥
कृष्ण कृपा से ही कृष्ण का दर्शन सम्भव आत्मप्रदीपाय, साक्षिणे, परमात्मने, गिरां मनसश्चेतसामप विदूराय
8.3.11 सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥
विशुद्ध सत्त्व में स्थित भक्त दर्शन कर पाते है कैवल्यनाथाय, निर्वाणसुखसंविदे
8.3.12 नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥
असंख्य अवतार शान्ताय,घोराय, मूढाय, गुणधर्मिणे, निर्विशेषाय, साम्याय, ज्ञानघनाय
8.3.13 क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः ॥
सबको जानते हैं क्षेत्रज्ञाय, सर्वाध्यक्षाय, साक्षिणे, पुरुषाय, आत्ममूलाय, मूलप्रकृतये
8.3.14 सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे ।
असताच्छायोक्ताय सदभासाय ते नमः ॥
यह जगत आध्यात्मिक जगत का प्रतिविम्ब मात्र सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे, सर्वप्रत्ययहेतवे
8.3.15 नमो नमस्तेऽखिलकारणाय
निष्कारणायद्भुतकारणाय ।
सर्वागमान्मायमहार्णवाय
नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥
वह सबका कारन, उनका कोई कारन नहीं अखिलकारणाय, निष्कारणाय, अद्भुतकारणाय, सर्वागमान्माय, महार्णवाय, अपवर्गाय,
8.3.16 गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय
तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम
स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥
वैदिक रीती-निति से परे स्वयंप्रकाशाय
8.3.17 मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय
मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ।
स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत
प्रत्यग्दृशे भगवते बृहतै नमस्ते ॥
भगवान मुक्त, परम करुणामय, निरलस प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय, मुक्ताय, भूरिकरुणाय, भगवते बृहतै
8.3.18 आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै-
र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय ।
मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय
ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ ॥
बद्धजीव के लिए दुष्प्राप्य, मुक्तात्मा के लिए सहजलाभ्य ज्ञानात्मने, भगवते, ईश्वराय
8.3.19 यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा
भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।
किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं
करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥
सर्वोच्च आशीर्वाद के प्रदाता अदभ्रदयो
8.3.20 एकातिनो यस्य न कञ्चनार्थं
वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं
गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥
अनन्य भक्तों के आनंद का स्रोत अत्यद्भुतं, सुमङ्गलं
8.3.21 तमक्षरं ब्रह्म परं परेशम
अव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् ।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरम
अनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥
भौतिक इन्द्रियों से बोधगम्य नहीं अक्षरं, अतीन्द्रियं, परिपूर्णम्
8.3.22 यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः ॥
सभी कृष्ण के क्षुद्रतिक्षुद्र अंश
8.3.23 यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो
निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो
बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः ॥
निरंतर एवं असंख्य सृष्टि तथा विलय
8.3.24 स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्
न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तुः ।
नायं गुणः कर्म न सन् न चासन्
निषेधशेषो जयतादशेषः ॥
परम दिव्य भगवान - भौतिक जगत के कुछ भी उनका वर्णन नहीं कर सकते निषेधशेषो (The Ultimate Balance)
8.3.25 जीजीविषे नाहमिहामुया किम
अन्तर्बहिश्चावृतयेभदेहेन ।
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव-
स्तस्यात्मलोकावरणप्रमोक्षम् ॥
शुद्ध भक्त कुछ भी नहीं चाहते
8.3.26 सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् ।
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥
सबका दिव्य आश्रय विश्ववेदसम्, विश्वात्मानम्, अजम, ब्रह्म, परं पदम्
8.3.27 योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्मि अहम् ॥
कृष्ण प्राप्ति का एकमात्र सूत्र - तीव्र इच्छा योगेशं
8.3.28 नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग
शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये
कदमिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥
कृष्ण कृपा से ही माया से मुक्ति संभव प्रपन्नपालाय, दुरन्तशक्तये
8.3.29 नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् ।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥
मेरी त्रुटियों को क्षमा करें, मुझे शरण दें भगवन्तम्

Uttamasloka Kathamritam

उत्तमश्लोक कथामृतम उत्तमश्लोक कथामृतम श्रील प्रभुपाद और महान आचार्यों के मार्गदर्शन...